Η μακραίωνη κυριαρχία της γραφής δίνει τη θέση της στη νέα κυριαρχία του μέσου της ψηφιακής έκφρασης και, από την άλλη πλευρά, από την κυριαρχία του μέσου του βιβλίου περνάμε στο μέσο της οθόνης.

Ερώτημα – η γλώσσα-ως-ομιλία θα παραμείνει το βασικό μέσο επικοινωνίας; Η γλώσσα-ως-γραφή φαίνεται ολοένα και περισσότερο να μετατοπίζεται από την εικόνα σε πολλούς τομείς της δημόσιας επικοινωνίας, αν και το γράψιμο φαίνεται να παραμείνει ο προτιμώμενος τρόπος έκφρασης. Οι αλλαγές αυτές θα μετασχηματίσουν τις μορφές και τις λειτουργίες της γραφής. Αυτό με τη σειρά του θα εηρεάσει την ανθρώπινη γνωστική, συναισθηματική, πολιτιστική και σωματική εμπλοκή με τον κόσμο, καθώς και τις μορφές και σχήματα της γνώσης. Ο σύγχρονος κόσμος δεν είναι μόνο ο κόσμος που φαίνεται. Η μετάβαση στην οθόνη ως κύριο μέσο επικοινωνίας θα οδηγήσει σε ριζικές αλλαγές στις σχέσεις εξουσίας, και όχι μόνο στον τομέα της επικοινωνίας με πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, εννοιολογικές / γνωστικές και επιστημολογικές συνέπειες.

Ο κόσμος της επικοινωνίας δεν είναι στατικός. Ο κόσμος του σχολείου σήμερα είναι συχνά αδιάφορος για τους μαθητές και διαφέρει από τον κόσμο για τον οποίο το σχολείο (εξακολουθεί να φαντάζεται ότι) προσπαθεί να τους προετοιμάσει. Όλοι μας ήδη κατοικούμε σε αυτό το νέο κόσμο. Μερικοί από εμάς ακόμα χρησιμοποιούμε τις παλαιότερες μορφές της επικοινωνίας και την ίδια στιγμή έχουμε αρκετή άνεση με πολλές από τις δυνατότητες των νεότερων μορφών επικοινωνίας σε χαρτί ή στην οθόνη, χωρίς όμως να αξιοποιούμε πλήρως αυτούς τους τρόπους, και συχνά δεν συνειδητοποιούμε τις βαθιές αλλαγές που συμβαίνουν γύρω μας.

Αυτές οι αλλαγές συνεπάγονται μικρές μόνον διαφορές στο νόημα των «γραπτών» μας κειμένων. Η διάταξή τους, από την άλλη, ελέγχεται πολύ πιο εύκολα, χωρίς να αλλάζουν τα βαθύτερα νοήματα του κειμένου. Έχει άραγε σημασία, αλλάζει το νόημα αν οι ιδέες ρέουν κατά μήκος των αράδων, ή αν παρουσιάζονται ως bullets;

Η «δύναμη» και η «αίσθηση» του κειμένου έχουν αλλάξει. Έχει γίνει πιο επίμονη, πιο επείγουσα, πιο «επίσημη» – που γίνεται πιο εύκολα αποδεκτή…

Η διάταξη αλλάζει τις δομές του κειμένου? αυτό είναι σαφές. Με αυτές τις αλλαγές, οι οποίες μπορεί να φαίνεται επιφανειακές, έρχονται άλλες, που αλλάζουν όχι μόνο τα βαθύτερα νοήματα του κειμένου και τις μορφές, αλλά και τις δομές των ιδεών, των εννοιών, καθώς και τις δομές της γνώσης μας. Τέτοιες φαινομενικά επιφανειακές αλλαγές αλλάζουν τους ίδιους τους τρόπους σκέψης μας.

Αν η έννοια ενός μηνύματος επεκτείνεται, με διάφορους τρόπους, πρέπει να γνωρίζουμε σε ποια βάση θα συμβεί αυτό και με ποιες αρχές. Στην ανάγνωση ή στην πρόσληψη γενικά της πληροφορίας ή της γνώσης το νόημα εξάγεται από όλα τα μέσα που είναι συν-υπάρχουν σε ένα «κείμενο». Υπάρχουν νέες αρχές της ανάγνωσης σήμερα και νέοι ορισμοί για το πώς δημιουργούμε νόημα με το λόγο ή γράφοντας και πώς δημιουργούμε νόημα διαβάζοντας.

Σήμερα, αντί να λέμε, δείχνουμε. Όπως έκαναν και οι προγλωσσικοί άνθρωποι. Η πράξη της ανάγνωσης αλλάζει, έχουμε την «ανάγνωση ως ερμηνεία» ή το «διαβασμα κατά παραγγελία». Μέσα από αυτή την διαδικασία βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας από νέα οπτική. Οι νέοι ορισμοί της ανάγνωσης βασίζονται στην ιδέα ότι η ανάγνωση δημιουργεί σήματα, μηνύματα, νοήματα και σημαινόμενα. Τα σήματα που «εκπέμπουν» οι αναγνώστες τους οδηγούν να αποφασίσουν τι θα διαβάσουν. Αντλούν στοιχεία για την απόφασή τους από το «σχήμα» της πολιτιστικής διαδικασίας αναπαράστασης, και την προηγούμενη «εκπαίδευση» του αναγνώστη για το πώς και τι να διαβάσει. ‘Οταν το άτομο είναι δημιουργικό, δεν τηρεί συνήθως «ουδέτερη οπτική γωνία» στην ανάγνωση ή στην παραγωγή λόγου, αλλά ακολουθεί μάλλον μια υποκειμενική αντίληψη του κόμου στην έκφρασή του.

Οι νέες μορφές της ανάγνωσης, όταν τα κείμενα δείχνουν και λένε, επηρεάζουν τις σχέσεις μεταξύ των φορέων δημιουργίας/αναδημιουργίας του νοήματος (συγγραφείς και αναγνώστες, εικονογράφοι και θεατές). Είναι σημαντικές οι σωματικές αισθήσεις που σχετίζονται με την ανάγνωση – ακρόαση (όπως στην ομιλία), όραση (όπως στην ανάγνωση και προβολή), αφή (όπως στη γραφή Braille ή στις οθόνες αφής) – και η υλικότητα των μέσων, ώστε να αποφασίσουμε τι θέλουμε να «διαβαστεί» – γράμματα ή ιδεογράμματα, ήχο όπως στην ομιλία, κίνηση όπως στην χειρονομία.

Οι όλο και πιο επίμονα πολυτροπικές μορφές των σύγχρονων κειμένων καθιστούν αναγκαίο να επανεξετάσουμε τις αντιλήψεις μας για το τι σημαίνει ανάγνωση. Ωστόσο, τα προγράμματα εκπαίδευσης των σχολείων δεν είναι έτοιμα για να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στην παραδοσιακή παιδεία και τους πολυγραμματισμούς.